Kuzey Amerika'nın Tarihöncesiyle ilgili veriler çok azdır.Bu yüzden bölgede yaşayan halkları genel bir avcılık-toplayıcılık tanımı ötesinde belirlemek güçtür.İlk yerleşme yerleri,bir olasılıkla ,9-10bin yıl önce buzulların erimesiyle yükselen deniz suları altında kalmıştır.
Bölgedeki en eski kültürler,modern radyokarbon tekniğiyleİÖ 10-8.bin yıllara tarihlenir.Bu dönemde iki büyük ve farklı geleneğin varlığından sözedilebilir:Batı'nın büyük düzlüklerinde ve kuzeydoğuda avcılık ,batı vadileri ile sıradağlar bölgesinde ise çöl kültürleri.En eski kültür kalıntıları av bölgelerinde bulunur.Çöl kültürleri, mevsime görre sürekli yer değiştiren küçük avcı toplayıcı topluluklardan oluşmuştur.Bu toplulukların,çeşitli bitkisel ve hayvansal gıdalarla beslendiği,avlanma tekniklerininde gelişkin olduğu anlaşılmaktadır.Bu halklar,tohum eğitmeye elverişli bir değirmen taşını kullanmayı ve köpek evcilleştirmeyi öğrenmişlerdi.
Doğu Yöresi Eski Kültürleri:Buzul çağının y.10bin yıl önce sona ermesiyle,büyük ova ve vadilerdeki nemli iklimin yerini sıcak ve kuru bir iklim aldı.Buzul sınırında yaşayan hayvan türleri yok olunca,avcılar Kuzey ovalarından ayrılmak zorunda kaldılar.Doğu ormanlarında ise iklimdeki ve yiyecek kaynaklarındaki değişikliklere yeniden uyum sağlandı.Teknolojinin gelişmesi çok yavaştı.Kimi avcılar toplayıcılığa yönelirken,ırmak kıyılarında kolay avcılığı seçenlerde oldu.Av etindeki azalma ,sebze,meyve ve kök gibi besinlerle giderildi.İÖ8000-1500 arasındaki toplumsal ve ekonomik gelişmeler,kültürlerin ve dillerin çeşitlenmesine yol açtı.Konutlar ahşap kazıklar üzerine inşa edilmeye ve ağaç kabuklarıyla örtülmeye başlandı.
Bu dönemde alet çeşitlerinde görülen çoğalma,bölgesel üslupların ve yerel kültürlerin giderek değiştiğini gösterir.Son dönemlere ilişkin yontuk,cilalı ve bezenmiş el aletleri,teknolojik ve ekonomik gelişmenin kanıtlarıdır.Kuzey ve Güney arasında kara ve suyolu ticaretinin izleride vardır.Buzul çağının sona ermesiyle birlikte,kuzey ve kuzeydoğu yörelerinde orman sınırı ilerlemiş,ormanlar kültürel gelişmeyi sınırlamıştır.Büyük göller bölgesinde ise eski bakır kültürü büyük gelişme göstermiştir.
İÖ1500-500 arasında,orta ve doğu kesimlerdeki ormanların güneyinde ölü gömme ve ölü yakma törenlerine önem veren bir geleneğin yaşadığı bilinmektedir.İlk çömlekçilik ,Büyük Göller yöresinde İÖ1000 yıllarında ortaya çıkmıştır.Ama kaynağı Kuzeydoğu Asya olan bu geleneğin hangi yolla göller bölgesine ulaştığı bilinmemektedir.
Ovalar Yöresi Eski Kültürleri:Batı ovalarında yivli bıçak gibi avcılık aletlerinde İÖ8000-3000 arasında önemli değişmeler oldu.İklim değişikliği baş gösterince,Ovalar yöresi avcıları kuzeye çekilen buzulları izlediler.Mississippi'nin doğu kıyısına göçenlerde oldu.Bu kültürlere özgü aletlerin kalıntıları,çoğunlukla toplu avcılık alanlarında bulunmuştur.Avcılıkla birlikte,deri eşya yapımının ve dericiliğinde geliştiği anlaşılmaktadır.
Güneybatının ilk çiftçileri:Amerika kıtalarında tarım devrimi İÖ6000-4000 arasında Meksika'da gerçekleşti.İÖy.2000'de bugünkü ABD'nin sınırına ulaştı.Akdarı yanında kabak biber ve fasulya türleri ekilirken,pamuk tarımıda gelişti.Bugünkü ABD'ningüneybatı kesimlerinde de İÖ2000-1000 arasında akdarı tarımı yapılıyordu;ama öteki ürünlerin yaygınlaşması İsa'dan sonraki yıllara değin gecikti.Yarı yarıya toprağa gömülü konutlar ilk kez bu dönemde yapıldı.Duvarları ahşap dikmelerden oluşan bu konutların çatısını ve çatı kirişlerini bir orta direk taşıyordu;direklerin arası da kerpiçle örülerek sıvanıyordu.İlk Pueblo'ların küçük yerleşmeleri,ABD'nin güneybatı kesimlerinde kurulan en eski tarımsal köy toplulukları arasındaydı.
Ohio Vadisi Kültürleri:Akdarı tarımının KuzeyAmerika'ya yayılmasından sonra ilk önemli gelişme,İÖ 500 dolayında Ohio vadisinde görüldü.Burada Adenalılar,Hopewell halkının tarımda gelişmesine katkıda bulundular.Hopewell'liler de Adenalılar'dan öğrendiklerini yerel gelenek ve göreneklerle bütünleştirerek iyi örgütlenmiş köyler kurdular.(İÖ 100-İS 200).Yöredeki geleneksel ölü gömme töresini sürdürürken,tarımdan elde edilen artı ürünü, ölü hediyesi olarak mezarlara dağıtırlardı.Tomruktan yapılmış mezar çukurları ,sonradan toprak höyüklerle örtülürdü.
Bu mezarlarda ,kıtanın her yöresinden gelmiş tören eşyaları bulunmuştur.Çanak çömlek kalıntıları ,İÖ 1000'den başlayarak İsa'dan sonraki yıllara değin süran iki farklı geleneğin izlerini taşır.Hopewell kültürünün ulaştığı en yüksek düzeyden sonra İS 200-700 arasında çevrede kültürel bir durgunluk kendini göstermiştir.
Mississippi Vadisi ve Çevre ormanları:Kuzey Amerikanın doğusundaki son kültürel gelişmeler (Mississippi kültür öbeği) olarak adlandırılır.Öbeğin belli başlı odakları,Mississippi Vadisinde ve ırmağın yan kolları üzerindedir.Bu yörenin gelişmesi (İS 700-1200),güneybatının Pueblo kültürlerinin gelişmesiyle çağdaştır.Meksika'nın kuzeyinden yayılan tarım teknolojisiyle birlikte ,dinsel inanç ve törenlerinde geliştiği ve yerleşik yaşamaş geçildiği anlaşılmaktadır.İS 1000'de geniş köy yerleşmeleri,bu köylere bağlı oba ve mezzarlar ortaya çıkmıştır.Topraktan inşa edilen tapınak höyüğü, bu kültürlerün bir özelliğidir;tapınaklar ve öteki törensel yapılar höyüklerin üzerine inşa edilmiştir.Tören alanları 4-40 hektar büyüklüğündedir.
Bu köylerde ölüler,geniş tutulmuş toplu mezarlara ya da konut döşemelerine gömülürdü. Hasırcılık,sepetçilik,çömlekçilik ve dokumacılıkta gelişmişti.Besinleri depolamak için zemin-altı kiler ve zemin-üstü ambarlar yapılırdı.Törensel giysi ve süsleme sanatlarıda çarpıcı düzeydeydi.Dinsel törenler,iyi örgütlenmiş rahiplerce,ayrıntılarıyla belirlenmiş ayin kurallarına göre yürütülürdü.Bazı köy yerleşmelerinin çevresinde koruyucu duvar ve çit-perdelerde bulunurdu.
Mississippi kültürleri yakın komşularınıda etkiledi.Çevrede tarımın yanında avcılık-toplayıcılık geleneğini sürdüren kültürlerde vardı.İÖ 200-İS 200 arasında,orman kültürleri,Ovalar Yöresi'nin doğusuna kadar yayıldı.Ovalarda bu dönem boyunca mısır tarımı yapılıyordu;ama kurak iklim tarımın gelişmesine izin vermedi.
İS 800'den sonra ,gecikmiş orman kültürleri,Kayalık dağların batı yamaçlarına ulaştı ve doğuya doğru yayılmakta olan Pueblo halkıyla karşılaştı.Sonraki 400 yılda,bölgede önemli tarımsal gelişmeler oldu.Ova geleneği ile Mississippi kültürlerinin yeni bireşimleri ortaya çıktı.New Mexico'dan Wyoming'e uzanan bölgede yaşayan halklar ,İS 1500-1700 arasında,at kullanmasını bilen yarı-tarımcı Apaşlarla Komançilere boyun eğmek zorunda kaldılar.
Güneybatı'da Anasaziler,Mogollanlar ve Hohokamlar:Güneybatının köy kültürleri,Utah'ın doğusu ile Colorado'nun güneyindenNew mexico ve Arizona'ya kadar uzanan bir bölgeye yayıldı.Elverişli iklim ve çevre koşulları,verimli tarım alanlarını etkiledi.Mısır tarımcılığı İÖ 2000'lerde başladıysa da yerleşik köyler İsa'dan sonra ortaya çıktı.Mogollanlar,New Mexico'nunubatısı ile Nevada'nın doğusu arasında kalan dağ bölgesi kuşağına,Hohokamlar ise Güney Arizona'nın Gila Vadisindeki çöl alanlarına yerleşti.Mogollanlar kurur tarım geleneğine bağlı kalırken,Hohokamlar sulu tarım tekniğini geliştirdiler.İS 700-1200 arasında, çok katlı ve çok odalı yapılar inşa edildi.Meksika'dan bu bölgeye ve daha kuzeye doğru yeni göç hareketleri oldu.
Anasazi köy kültürü ise,Arizona'nın kuzeydoğusu ile Colorado'nun güneybatısı ve New Mexico'nun kuzeyi arasında kalan yörede İS 900'lerde gelişti.Bu kültür,iki yüzyıl içinde çevreye doğru yayılmaya başladı.Geniş köy yerleşmeleri,soy köklerine göre örgütlenirdi.Bir olasılıkla bu dönemde,ruhbanlık ve ayin biçimleri gelişmeye başladı.Tarımsal etkinlikleri denetleyen klan önderleri aynı zamanda rahip konumundaydı;yağmur duası törenlerini onler yönetirlerdi.
Anasazi köylerinin nüfusu 300-1000 arasında değişirdi.İS 1100-1300 arasındaki kuraklık nedeniyle nüfusta azalma olurken,Rio Grande kıyılarında ve bugünkü Zuni bölgesinde bir canlanma ve nüfus yoğunlaşması görüldü.Anasazi kültürü,sulama kanalları ve yağmur duası ile varlığını sürdürmeye çalıştı.Aynı kuraklık,İS 1200'lerden sonra,Mogollan köylerinide etkiledi.
Pueblo Kültürü:Güneybatı bölgesinin Tarihöncesi ve sonraki halkları arasında en ünlüsü Pueblo'lardır.Puebloların ataları ,taştan ve kerpiçten,çok çok düzenli konutlar ve köyler inşa etmişlerdi.Pueblo adı İspanyolca'da köy anlamına geliyordu.Ama bu kültürün İS1. binyıla tarihlenen başlangıç dönemiyle ilgili veri gene de çok azdır.Pueblolar, dikdörtgen ve yarımay biçimindeki konutları uzun süre kullanmışlar,orta direkli bu kerpiç evlerin yerini giderek taş-kagir yapılar almıştır.Mısır ve darı tarımında verim artışı kültürel yaşamı etkilemiş,ama çömlekçilik,hasırcılık ve dokumacılık gibi sanatlar çok gelişmemiştir.Klasik Pueblo dönemi,İspanyol fetihlerinden öncce İS 1050-1300 arasında yaşandı.Kayalıklar üzerinde kurulan büyük evler Mesa Werde vebüyük dizi evler Peblo Bonito bu dönemde yapıldı.En önemli gelişme ise çömlekçilik ve mimarlıkta görüldü.Büyük dizi evlerde oda sayısı 20-1.000 arasında değişirdi.Duvarlar,ağır yükleri taşıyacak kalınlık vesağlamlıkta yapılırdı.Her büyük yapı,gerçekte,eksiksiz bir köy yerleşmesiydi.Yalnızca üst katlarda pencere ve kapı boşluğu bırakıldığı için, konutlara ancak çatıdan ve merdivenle girilebilirdi.Açık havada yaşamaya elverişli balkon ve teraslar da vardı.Bu görkemli konutların terk edilmesi.Pueblo'ların sonunu belirler.Göçebe AtabasklarınNavaholar ve Apaşlar bölgeye girmesi,13.yüzyıl sonlarında yaşanan uzun süreli kuraklıkla ve ona bağlı bir yönetim bunalımıyla ilişkili olabilir.Pueblolar,İS 1300-1700 arasında güneye ve doğuya göç ederek yeni köy yerleşmeleri kurmuşlardır.
Tarİh Öncesİ
